බඳගිරිය

හම්බන්තොට දිස්ත්‍රික්කයේ කෑලියවලාන ග්‍රාමයේ විහාරගල සහ වෙහෙරගල යනුවෙන් හැදින්වෙන පර්වත දෙක මත්තෙහි නිර්මාණය කර ඇති මෙම අනුරාධපුර යුගයට අයත් නටබුන් පුරාවිද්‍යා ස්ථානය බඳගිරිය වැව ආශ්‍රිතව පිහිටා ඇත. මෙහි මෑත කාලීනව පර්වතය පාමුල ඉදිකල විහාරස්ථානය පිහිටි භූමියෙහිද පැරණි පූජනීය ස්ථානයට අයත් ගල් කණු සහ ගොඩනැගිලි දොරටු ආදිය විසිරී ඇති මුත් ස්ථානයේ ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි ආදිය පිහිටා ඇත්තේ පර්වත මුදුන්හීය. පර්වත මුදුන් දක්වා ගමන් කිරීමට පුරාණ කාලයෙහි තිබූ ගල් පඩි ප්‍රතිසංස්කරණය කර පසුකාලීනව ඉදිකල පඩි පෙලක් දැක ගත හැකි අතර එහි පිය ගැට 90 ක් පමණ ඇත. එහි දෙපස පිහිටි ගල් තලාවෙහි මෙහි හමුවන ප්‍රධාන පුවරු ලිපි දෙක කොටා ඇති අතර, ඒවා පොදු වර්ෂ 3-4 සියවස් වලට අයත් අපර බ්‍රහ්මී අක්ෂර වලින් රචනා කර ඇත. පඩි පෙල අවසාන වූ ස්ථානයේ සිට පර්වත මස්තකය මතට යාමටද ගල් තලාව මත කෙටූ පියගැට පෙලවල් දක්නට ඇති අතර, ගල් තලාවේද ගොඩනැගිලි පිහිටි බවට සලකුණු ලෙසට ගලේ කෙටූ ගල් කණු වලවල් සහ නටබුන් වූ තවත් ගල්කණු සහිත ගොඩනැගිල්ලක අවශේෂ සාක්ෂි දරයි. මෙහි ඇති එක් පුවරු ලිපියකින් අමාත්‍ය බපගේ පුත්‍ර සිහ විසින් අවුරුද්දක පොලිය ගෙන මෙම විහාරයෙහි අරියවංශ දේශනාව පැවැත්වීමට දීමනාවක් දුන් බවත්, තවත් ලිපියකින් එම අරියවංශ දේශනාව පැවැත්වීමට සිවුපසය ලබාදීමට කල දීමනාවක් පිළිබදවත් සදහන් වේ. තුන්වන ලිපිය කියවීමට අපහසු ලෙසට විනාශ වී ඇත. පර්වතකය මස්තකයේ මෙම ස්ථානයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්ථානයක් වූ චතුරශ්‍රාකාර වේදිකාවක් මත ඉදිකල ස්ථූප දෙකක් දක්නට ලැබෙන අතර ඉන් එක් ස්ථූපයක් මෑත කාලයේ නවීකරණය කර හුණු බදාම ආලේප කර ඇති අතර, අනික් ස්ථූපය පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මගින් සංරක්ෂණය කර ඇත. මෙම මළුවේ සිරිපතුල් ගල් ආදිය හමුවන අතර මළුවට දකුණු දෙසින්ද තවත් නටබුන් වූ ස්ථූපයක අවශේෂ දැක ගත හැක. ස්ථූප පිහිටි ගල් තලාවට දකුණු දෙසින් වූ අනික් පර්වතය මතද නටබුන් වූ ගොඩනැගිලි සාධක හමුවන අතර කියවිය නොහැකි ලෙසින් ඛාදනය වූ ශිලා ලේඛන සහ ගමන් පහසුව උදෙසා තැනවූ ගල් පඩි ආදියද ගල් තලාවේ තැනින් තැන හමුවේ.

රාජගිරිකන්ද පබ්බත විහාරය

 මිහින්තලය ප්‍රධාන නටබුන් පිහිටි ප්‍රදේශයට පරිබාහිරව මහනුවර - යාපනය මාර්ගයේ හමුවන කළුදිය පොකුණ විහාර සංකීර්ණයට පිවිසෙන මාර්ගයට ප්රතිවිරුද්ධ දිශාවට පිහිටි මාර්ගයේ මීටර 200 පමණ ගිය විට රාජගිරි ලෙන නටබුන් ලෙන් පද්ධතිය පිහිටි කුඩා කදු ගැටය හමුවේ. එම කන්ද පාමුල තවමත් කැනීම් කර සංරක්ෂණය නොකල පබ්බත විහාර සම්ප්‍රදායට අයත් විහාරයක් ලෙස හදුනාගත් විහාරයකට අයත් ගොඩනැගිලි කිහිපයක නටබුන් හමුවේ. පාර ආසන්නයේම පාහේ පැරණි පොකුණක ලක්ෂණ හදුනාගත හැකි පිහිටීමක් දැක ගත හැකි අතර, ඒ ආසන්නයේ මෙම විහාරයේ සෙසු ගොඩනැගිලි කිහිපයක් හදුනාගත හැක. ඒ අතරින් ජරාවාස වූ ස්තූප දෙකක්, පිළිම ගෙයක් සහ තවත් ගොඩනැගිලි කිහිපයක නටබුන් පෙනෙන්නට තිබෙන අතර එක් ස්තූපයක දෙපසින් නැගෙනහිර සහ බටහිර දෙසින් විශාල ගල් උළුවහු දෙකක් සහ ස්තූපය වටා පිහිටා තිබූ මල් ආසන කිහිපයක්ම දැකගත හැක. මෙයට අමතරව මෙහි ඇති තවත් ගොඩනැගිල්ලක අවශේෂ අතර එහි පිවිසුමේ පිහිටි සංඛ සහ පද්ම කැටයම් නිරූපණය කර ඇති මුරගල් දෙකක්, කොරවක්ගල්, සදකඩපහණ සහ වාමන රූප තුන බැගින් කැටයම් කර ඇති ගල් පඩි 4 ක් දැක ගත හැක. මේ ආශ්‍රිත ප්රදේශයේ වනාන්තරය තුල තවත් පොකුණු සහ සෙල්ලිපි සහිත කටාරම් කෙටූ ලෙන් කිහිපයක්ද හමුවේ.

පුරාණ මහකනදරාව ගල් පාලම

අනුරාධපුර දිස්ත්රික්කයේ මහකනදරාව ගම්මානයේ පිහිටා ඇති මෙම පුරාණ ගල් පාලම අනුරාධපුර යුගයේ අනුරාධපුර නගරයේ නැගෙනහිර දොරටුවේ සිට පුලියන්කුලම, හුණු කනදරාව, මහකනදරාව, කහටගස්දිගිලිය, කෝන් වැව, කොක් ඇබේ, රත්මලේ වැව හරහා එකල ගෝකණ්ණ තිත්ථය ලෙසින් හැදින්වූ ත්‍රිකුණාමල වරාය දක්වා විහිදුණු මාර්ගයේ කනදරා ඔය හරහා එගොඩ වීමට ඉදිකල පාලමක් ලෙස සැලකේ. මෙම මාර්ගයේ ඔයවල් හරහා ඉදිකල ගල් පාලම් කිහිපයක්ම හදුනාගත හැකිමුත් මහකනදරා ඔය ගල් පාලම ඒ අතරින් වැඩි හානියක් නොවී බොහෝදුරට එදා ඉදි කල අයුරින්ම අදද දැකගත හැකි පාලමකි. මහසෙන් රජතුමා විසින් ( පොදු වර්ෂ 274-301) කනදරා වැව විශාල කර ප්රතිශංශ්කරණය කල බව මහාවංශයේ සදහන් වේ. එම වාරිමාර්ග ව්‍යාපෘතියට ප්‍රථම කනදරා ඔයේ ගලාගිය විශාල ජලකද වැව ඉදිකිරීමත් සමග සීමා වීම හේතුවෙන් එයට පෙර ඉදි කල මෙම ගල් පාලමට පසුකාලීනව ජල පහර සහ විඩින් විඩ පැමිණි ගංවතුර ආදියෙන් හානි පැමිණීමක් සිදුනොවීම එලෙස පෙර තත්වයෙන්ම පාහේ එය ආරක්ෂා වීමට හේතු වූවා විය හැක. ගල් කණු පේලි තුනක් මත ඉදි කර ඇති මෙම පාලම ගල් කණු 39 ක් ආධාරයෙන් දරා සිටී. එය දිගින් අඩි 85 ක් වන අතර පලල අඩි 10 ක් වේ. සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ගල් පුවරු අතුරා ශක්තිමත් ලෙස සකසා ඇති මෙම පාලම මතින් කිසිදු අපහසුවක් නැතිව බර පිරවූ ගැල් පවා එකල ගමන් කරන්නට ඇත.

බුදුරුවගල

 

මොණරාගල දිස්ත්‍රික්කයේ වැල්ලවාය ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාශයට අයත් බුදුරුවගල ග්‍රාමයේ පිහිටා ඇති මෙම ස්ථානයේ අඩි 50 කට වඩා උසැති ගල් පර්වතයක මුහුණතක මහායානික සම්ප්‍රදායට අයත් ප්‍රතිමා 7 ක් නෙලා ඇත. මධ්‍යයේ අඩි 52 ක් උස අර්ධ උන්නත හිටි බුදු පිළිමයක් නෙලා ඇති අතර එහි වම් පසින් මීටර 2 ක් පමණ දුරින් අවලෝකිතේශ්වර බෝධිසත්වයන්ගේ පිළිමයක් සහ එම පිළිමය දෙපසින් තාරා දෙවඟන සහ සුදන කුමාර යන පිළිම නෙලා ඇත. ඒ තරම්ම වූ දුරක් බුදු පිළිමයට දකුණු පසින් ඒ ආකාරයටම මෛත්‍රීය, වජ්‍රපාණී සහ මංජුශ්‍රී යන බෝධිසත්ව පිළිම නෙලා ඇත. දැනට විනාශ වී ඇති මුත් මෙම සියළුම පිළිම වල ආසන වෙනම සකස් කර දෙපා වලට සවිකර තිබූ බවට සාධක දැක ගත හැක. බුදු පිළිමයේ දකුණු අතින් අභය මුද්‍රාව දක්වා ඇති අතර මෙම සියළුම පිළිම හුණු බදාමයෙන් වසා පාට ගල්වා තිබූ බවට සාධක හමුවේ. තවද මෙම පිළිම ආවරණය වන පරිදි සුවිසල් පිළිම ගෙයක්ද තිබූ බවට දැව පරාල හෝ බාල්ක රැදවීමට පිළිම වලට ඉහලින් පර්වතයේ හාරා ඇති සිදුරු අනුව නිගමනය කල හැක.

 කිසිදු ඓතිහාසික මූලාශ්‍රයකින් මෙම පිළිම ඉදි කල කාලය හෝ ඒ සදහා අනුග්‍රාහකත්වය දැක්වූ රාජ්‍ය පාලකයා පිළිබදව කරුණු අනාවරනය නොවන මුත් විවිධ විද්වතුන් විසින් මේවා ඉදි කල කාලය පොදු වර්ෂ 9 - 10 සියවස් අතර කාලය, පොදු වර්ෂ 900 පමණ, පොදු වර්ෂ 8-10 මෙන්ම පොදු වර්ෂ 6-7 හෝ 8 තරම් ඈත කාලයන්ද දක්වා ඇත. මෙම ප්‍රතිමා පිහිටි ස්ථානයට යන මාර්ගයේ මුල් හරියේ එම කාලයටම අයත් පබ්බත විහාරයක නටබුන් මෙන්ම පැරණි වැවක්ද දැක ගත හැක. 

 

රැස්වෙහෙර|| සැස්සේරුව

 අනුරාධපුර-කුරුණෑගල දිශා මායිම ලෙස පිහිටි සැස්සේරුව කන්දේ මහ කන්ද සහ කුඩා කන්ද ලෙසින් හැදින්වෙන කදු දෙක අතර පිහිටි කපොල්ලක් සහිත තරමක තැනි බිමේ, කුරුණෑගල දිස්ත්රික්කයේ හිරියාල හත් පත්තුවට අයත් සැස්සේරුව, නෑගම්පහ ග්‍රාමයේ මෙම විහාරය පිහිටා ඇත. මෙම ස්ථානයේ පිහිටි ප්‍රධානම පූජනීය ස්මාරකය වන්නේ පර්වත බිත්තියක් මත හාරන ලද කවාටය තුල මතු කර පෙන්වා ඇති අඩි 39 යි අගල් 3 ක් පමණ උස බුදු පිළිමයයි. ආශිර්වාද මුද්‍රාව සහිතව නෙලා ඇති මෙහි අසම්පූර්ණ කර්ණය, නිර්මාණ කටයුතු අවසන් නොකල ශෛලමය ප්‍රතිමා ආසනය  සහ මුහුණේ හැඩය අනුව වැඩ අවසන් නොකල බවක් දිස්වෙයි. පර්වතයේ කපා ඇති තව් සහ ඉදිරිපස ඉතිරි වී ඇති ගල් කණු අනුව පිළිමයට ආවරනයක් ලෙස වහලයක් සහිත පිළිම ගෙයක් තිබූ බව පෙනේ. 

මෙම පිළිමයට අමතරව මෙම ස්ථානයේ තැනින් තැන වෙනත් ගොඩනැගිලි අවශේෂ දැකිය හැක. පෝය ගෙය ලෙස සැලකෙන ගොඩනැගිල්ලක ගල්කණු, සක්ක ගල් එක මත එක අතුරා බෝධිය වටා තනා ඇති පැරණි බෝධිඝරයක්  සහ දැනට සම්පූර්ණයෙන් ප්‍රතිසංස්කරණය කර ඇති පැරණි ස්තූපය මේ අතර ප්‍රධාන වේ. ස්තූපය වටා සිරිපතුල් ගල් 12 ක් දක්නට ඇත. ස්තූපයේ දකුණු දොරටුවේ වූ පියගැටයක ගෙවී ගිය සෙල්ලිපියක් සහ දොරටුව අසලම මාලකයේ පුවරු ලිපියක්ද දැකිය හැක. මෙයට අමතරව පසු කාලීන යුගයට අයත් ලෙන් විහාර දෙකක්ද මෙහි දැකිය හැකි අතර එම ලෙන් විහාර වල පෙර යුගයට අයත් කටාරම් සහ සෙල්ලිපි හමුවන මුත්, ඒ තුල ඇති බිතු සිතුවම්, ප්‍රතිමා සහ මකර තොරණ ආදිය මහනුවර හෝ ඒ ආසන්න යුගයකට අයත් බව පෙනේ. 

එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන්ට අනුව මෙම විහාර භූමියේ සහ අසල කන්දේ ගල් ලෙන් 80 ක් පමණ තිබෙන අතර ඒ අතරින් සමහරක් කටාරම් කොටා සෙල්ලිපි පිහිටුවා ඇත. පොදු වර්ෂ පූර්ව 2 වන සියවසේ සිට 10 වන සියවස පමණ දක්වා මෙහි ලෙන් ලිපි, ගිරි ලිපි සහ පුවරු ලිපි හමුවී ඇති අතර ඒ අතරින් ලෙන් පූජා කල බවට වූ ලිපි 29 ක් මේ දක්වා වාර්තා කර ඇත. එම ලිපි අනුව පරුමකවරුන් 12 දෙනෙක්ද, බත තනතුරුධාරීන් 7 දෙනෙක්ද, ගමික වරුන් 4 දෙනෙක්ද, බමණ නමින් දෙදෙනෙක්ද, උපශක සහ උපශික නමින් තුන්දෙනා බැගින්ද, නට (නලුවන්) 6 දෙනෙක්ද මෙහි ලෙන් පුදා ඇත. මීන නම් ඇමතියෙකු සහ පදුම නම් සෙන්පතියෙකුගේ පුත්‍රයෙක් ගැන සදහන් වන ලිපියක්ද වේ. පුරකමත (නගර කර්මාන්ත පාලක) සහ ශොබිකනගකමින  (නගර ශෝභිනීන්ගේ නායිකා ?) නම් වූ විශේෂ තනතුරු දෙකක් පිළිබදවද මෙහි ඇතිසෙල්ලිපි වල සදහන් වේ. එක් ලෙන් ලිපියක සදහන් වන දෙවනපිය ගමිණි අබය මහ රජු, වලගම්බා රජු විය හැක. එල්ලාවල මේධානන්ද හිමියන් අනුමාන කරන්නේ වලගම්බා රජු අනුරාධපුර නගරයේ සිට පලායාමේදී සැගවුන වෙස්සගිරි වනය මෙම පැරණි අනුරාධපුර සිට මලය රට දක්වා වැටී ඇති මාර්ගය අසල ඉන් ඔබ්බෙහි පිහිටා ඇති සස්සේරුව කදු ප්‍රදේශය විය හැකි බවයි. ඓතිහාසික ලේඛන වල මුල් වරට රැස්වෙහෙර යන නම හමුවන්නේ සිංහල බෝධි වංශයේ පිටපත්වලය. ඒ අනුව බොහෝවිට එම නාමය කුරුණෑගල යුගයේ සිට හෝ ඉන්පසු යුගයේ සිට මෙම ස්ථානයට භාවිතා වූවා විය හැක. 

උතුරුකරයේ බොදු උරුමය - කදුරුගොඩ විහාරය

 

යාපනයේ සිට කන්කසන්තුරෙයි දක්වා වැටී ඇති මාර්ගයේ චුන්නාකම් මංසන්දියේ සිට මද දුරක් ගමන් කිරීමෙන් මල්ලාකම් උඩෙයියාර් ග්‍රාමයෙහි පිහිටි වර්තමානයේ කන්තරොඩෙයි ලෙසින් හැදින්වෙන, නමුත් මහනුවර යුගයේ හෝ ඊට පෙර කාලකයදි ලියැවුන නම්පොත නම් එකල පැවති බෞද්ධ විහාර නාමලේඛනයක කදුරුගොඩ විහාරය ලෙසින් සදහන් වන මෙම පුරාවිද්යාත්මක ස්ථානයට පැමිණිය හැක. මෙම ස්ථානයේ කුඩා දාගැබ් 57 ක නටබුන් දැකගත හැකි අතර වරින් වර කල කැනීම් වලින් කවන්ධ බුද්ධ ප්‍රතිමාවක්, විශාල බුද්ධ ප්‍රතිමාවක කොටසක්, බෝධිසත්ව ප්‍රතිමා, පිළිම ගෙයක අවශේෂ, පබළු, කානේලියන් මුදුවක්, මැටි මුද්‍රාවක්, බ්‍රාහ්මි අක්ෂර සහිත මැටි බඳුන් කැබැල්ලක් (එහි ලියා ඇති "දතහ පත" යන අකුරු වලින් දතහගේ පාත්‍රය යන අර්ථය ගත හැක. එම අකුරු ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගයට අයත්ය.) කාසි ආදිය හමුවී ඇත. තවද මෙම ස්ථානයේ තිබී හමුවූ අත්තාණි කණුවක ක්‍රිස්තු වර්ෂ 10 වන සියවසට අයත් සිංහල අකුරින් කිසියම් රජකෙනෙකු විසින් බෞද්ධ විහාරයකට කල පිරිනැමිමක් ගැන තොරතුරු සඳහන් වේ.