මේ රටේ නිදහස උදෙසා සියවස් ගණනාවක් ලෙයින් යකඩින් සටන් කල විරුවන් අවතක්සේරුවට ලක් කිරීමේ ව්‍යාපාරයක්ද සූක්ෂම ලෙස ක්‍රියාත්මක වන බවක් පෙනේ. යුධ විරුවන් දඟ ගෙට යැවීමෙන් නොනැවති මතවාදීමය වශයෙන් සිංහල බෞද්ධයනට රට වෙනුවෙන් සටන් වැදීම අකැප බව ඉස්මතු කරලීම උදෙසා 'NGO ඩොලර් හිඟන්නන්ද' සිය කලා නිර්මාණ යොදා ගන්නා ආකාරයක් පෙනී යයි . මින් ඇතමුන්ට අනුව දුටුගැමුණු රජු රැවන්වැලිසෑය සැදුවේද යුද්ධයෙන් කල පව් නිසා ඇතිවූ සන්තාපය නිසාය.
එවන් තත්වයක් යටතේ. එවකට පුරාවිද්යා කොමසාරිස් දූරය දැරූ H.C.P. බෙල් මහතා 1896 වසරේදී වර්තමාන විල්පත්තු වන උද්‍යානයට අයත් වෙලන දමන නම් ප්‍රදේශයෙන් සොයා ගත් ගල් පුවරුවක අර්ථකතනය පිළිබඳ විමසීම කාලින යැයි සිතුවේ සිංහල බෞද්ධයනට යුද්ද කිරිමට එපා යැයි කියන උන්මන්තකයනට අවශ්‍ය පිළිතුර එහි ගැබ්ව ඇති බැවිණි.
1947 වසරේ අනුරාධපුර පුරාවිද්යා කෞතුකාගාරයට ගෙනියන එම ගල් පුවරුව අද දක්වාම එහි තැන්පත් කර ඇත. පනේල දෙකකින් සමන්විත එහි ඉහල පනේලයේ දෙපස පවන් සලන කාන්තා රූප දෙකක් සහිත ධ්‍යානි බුද්ධ රූපයක්ද, පහල පුවරුවේ යුද්දයක අවස්ථාවක්ද නිරූපණය කර ඇත. එහි කඩුවක් සහ පලිහක් අතින් ගත් යුද්ධ භටයකු සහ හෙල්ලයක් අතින් ගත් ඔහුගේ ආධාර කරුවෙකු නිරූපිත අතර ඔවුන් දුණු ඊතල ගත් සතුරන් සිව් දෙනෙකු සමග සටන් කරනු පෙනේ. ඉන් තිදෙනෙකු මැරී වැටී ඇති හෝ පණ අදිමින් සිටින බවක් පෙන්වයි. මුලින් සඳහන් කල විරුවා ඊතල දෙකක් වැදී තුවාල ලබා ඇති මුත් එක් සතුරෙකුගේ බඩට අනිණ ආකාරයක් පෙන්වයි.
බෙල් විසින් මෙය නන්දිමිත්‍ර යෝධයා නිරූපිත කැටයමක් ලෙස අර්ථ දක්වන මුත් ඊට වඩා පිලිගත හැකි මට්ටමේ අර්ථකතනයක් පසු කාලයකදි පරණවිතාන මහතා විසින් ඉදිරිපත් කරයි. එය මහායාන බෞද්ධ ඵලකයක් ලෙස හඳුනා ගන්නා එතුමන් එහි ඉහල කොටසේ ඇති බුදුරුව අක්සෝබ්ය ධ්‍යානි බුද්ධ (Aksobhya) රූපයක් ලෙස හඳුනා ගනී. මහායාන ඇදහීම් වලට අනුව අක්සෝබ්ය බුද්ධ මගින් නිරූපණය වනුයේ විඥ්ඥාණයයි (Consciousness) එනම් ආත්මයයි(Soul). ඉහල සහ පහල පුවරු අතර සම්බන්ධය ඔහුට අනුව යුද්ධ භූමීයේ සිඳුවන මරණය ආත්මය දෙව්ලොව සම්පත් සාක්ෂාත් කරගැනීමෙන් කෙලවර වේ. කියවිය නොහැකි මට්ටමේ සෙල්ලිපියක්ද මෙම පුවරුවේ පහල කොටසේ ඇති අතර එම අකුරු මඟින් මෙය 10 -12 ශතවර්ෂ වලට අයත් බව පරණවිතාන මහතා හඳුනාගනී.
රටක ජාතියක පැවැත්ම උදෙසා ඒ රටේ ස්වාධීනත්වය ආරක්ෂා කරගත යුතුය. ජාතියක් වශයෙන් එහි අභ්‍යන්තර සහ බාහිර සතුරන්ගෙන් එය රැක ගත යුතුය. අවිහිංසාවාදී ථෙරවාද බුදු දහම කුමක් කීවද ධර්මය රැකෙන්නේද ඒ හා බැඳුන ජාතියේ පැවත්ම මතය. මහායාන ඇදහීම් ඒ යුගයේ මෙරට විසාල බලපෑමක් කල බවට සාධක ලිබිත සහ පුරාවිද්යාත්මක වශයෙන් ඉමහත්ය. එය ඇතැම් විට පර සතුරු උවදුරු වලින් රට ජාතිය රැක ගැනීමට ඒ යුගයේ අවශ්‍යතාවයක් වූවා විය හැක. යුධ භටයා මරණින් පසු සැබවින්ම යන්නේ අපායටද දෙව්ලොවටද යන්න මෙහිදී එතරම් අදාල නොවේ මුගුරක් අවැසි තැන මුගුරක් ගෙන නැගී සිටිය යුතුය. යුගයේ ගායිකාව නන්දා මාලනියගේ හඩින් මෙසේ ගැයෙන්නේද එම අවශ්‍යතාවයයි
මූලාශ්‍ර
Mahayana monuments in Ceylon , Nandasena Mudiyanse, 1967
