බඳගිරිය

හම්බන්තොට දිස්ත්‍රික්කයේ කෑලියවලාන ග්‍රාමයේ විහාරගල සහ වෙහෙරගල යනුවෙන් හැදින්වෙන පර්වත දෙක මත්තෙහි නිර්මාණය කර ඇති මෙම අනුරාධපුර යුගයට අයත් නටබුන් පුරාවිද්‍යා ස්ථානය බඳගිරිය වැව ආශ්‍රිතව පිහිටා ඇත. මෙහි මෑත කාලීනව පර්වතය පාමුල ඉදිකල විහාරස්ථානය පිහිටි භූමියෙහිද පැරණි පූජනීය ස්ථානයට අයත් ගල් කණු සහ ගොඩනැගිලි දොරටු ආදිය විසිරී ඇති මුත් ස්ථානයේ ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි ආදිය පිහිටා ඇත්තේ පර්වත මුදුන්හීය. පර්වත මුදුන් දක්වා ගමන් කිරීමට පුරාණ කාලයෙහි තිබූ ගල් පඩි ප්‍රතිසංස්කරණය කර පසුකාලීනව ඉදිකල පඩි පෙලක් දැක ගත හැකි අතර එහි පිය ගැට 90 ක් පමණ ඇත. එහි දෙපස පිහිටි ගල් තලාවෙහි මෙහි හමුවන ප්‍රධාන පුවරු ලිපි දෙක කොටා ඇති අතර, ඒවා පොදු වර්ෂ 3-4 සියවස් වලට අයත් අපර බ්‍රහ්මී අක්ෂර වලින් රචනා කර ඇත. පඩි පෙල අවසාන වූ ස්ථානයේ සිට පර්වත මස්තකය මතට යාමටද ගල් තලාව මත කෙටූ පියගැට පෙලවල් දක්නට ඇති අතර, ගල් තලාවේද ගොඩනැගිලි පිහිටි බවට සලකුණු ලෙසට ගලේ කෙටූ ගල් කණු වලවල් සහ නටබුන් වූ තවත් ගල්කණු සහිත ගොඩනැගිල්ලක අවශේෂ සාක්ෂි දරයි. මෙහි ඇති එක් පුවරු ලිපියකින් අමාත්‍ය බපගේ පුත්‍ර සිහ විසින් අවුරුද්දක පොලිය ගෙන මෙම විහාරයෙහි අරියවංශ දේශනාව පැවැත්වීමට දීමනාවක් දුන් බවත්, තවත් ලිපියකින් එම අරියවංශ දේශනාව පැවැත්වීමට සිවුපසය ලබාදීමට කල දීමනාවක් පිළිබදවත් සදහන් වේ. තුන්වන ලිපිය කියවීමට අපහසු ලෙසට විනාශ වී ඇත. පර්වතකය මස්තකයේ මෙම ස්ථානයේ ප්‍රධාන පූජනීය ස්ථානයක් වූ චතුරශ්‍රාකාර වේදිකාවක් මත ඉදිකල ස්ථූප දෙකක් දක්නට ලැබෙන අතර ඉන් එක් ස්ථූපයක් මෑත කාලයේ නවීකරණය කර හුණු බදාම ආලේප කර ඇති අතර, අනික් ස්ථූපය පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මගින් සංරක්ෂණය කර ඇත. මෙම මළුවේ සිරිපතුල් ගල් ආදිය හමුවන අතර මළුවට දකුණු දෙසින්ද තවත් නටබුන් වූ ස්ථූපයක අවශේෂ දැක ගත හැක. ස්ථූප පිහිටි ගල් තලාවට දකුණු දෙසින් වූ අනික් පර්වතය මතද නටබුන් වූ ගොඩනැගිලි සාධක හමුවන අතර කියවිය නොහැකි ලෙසින් ඛාදනය වූ ශිලා ලේඛන සහ ගමන් පහසුව උදෙසා තැනවූ ගල් පඩි ආදියද ගල් තලාවේ තැනින් තැන හමුවේ.